معرفی کتاب مهمانی خداحافظی از میلان کوندرا

مهمانی خداحافظی میلان کوندرا

در این مطلب از مجله تجربه زندگی، به معرفی کتاب مهمانی خداحافظی و تحلیل شخصیت‌های داستان و معرفی میلان کوندرا می‌پردازیم.

کتاب مهمانی خداحافظی

داستان در طی پنج روز در یک فضای بسته و به ظاهر گرم اتفاق می‌افتد. فضای سیاسی سرد حاکم بر کشور در کوچک‌‌ ترین روزنه‌های فرد و محیط نفوذ کرده و گویی هر لحظه به حریم امن افراد تجاوز می‌شود.

در این کلینیک باروری یا حمام آب معدنی که نماد زایش و شکوفایی است، زنان عقیمی حضور دارند تا بتوانند به بقای زندگی خود اعتبار ببخشند. داستان در چنین فضایی از مفاهیم تولید مثل، انسانیت، خودشناسی، عشق و حسادت وام می‌گیرد.

قهرمانان اصلی جشن خداحافظی سه مرد هستند اما در مرکز این داستان پرستاری به نام روزنا حضور دارد و در جریان اتفاق رخ داده برای وی، به اندیشه‌ی قهرمانان که نمایانگر ارزش‌ها و اصالت‌های عصر خود هستند، می‌پردازیم.

مهمانی خداحافظی در یک استراحتگاه اتفاق می‌ افتد. این مکان اشکل کوچک تری از جامعه‌ ی همان دوره است. شرایط پیش آمده ارزش ها را دگرگون می کند و تا آنجایی پیش می رود که فرد میان عقل و شک‌گرایی، عشق و تنفر، عدالت و آزادی، بودن و نبودن، رنج و نیستی قرار می‌ گیرد.

روز اول

در مرکز طبی-بهداشتی یا چشمه‌ی آب معدنی هر روزه زنان نازایی به امید معجزه و درمان رفت ‌و‌آمد می‌کنند تا بار دیگر زنانگی را در قالب فرزند که جامعه و عرف از آن حمایت می کند، آشکارا به اثبات برسانند.

گاه برای سرگرم کردن پرستاران و زنان عقیم، مراسمی برگزار می‌شد و ماه پیش ترومپت نواز مشهوری همراه گروهش به چشمه‌ی آب معدنی آمده‌ بودند و این نخستین برخورد پرستار روزنا با ترومپت نواز مشهوری به نام کلیما بود. مراسم به پایان رسید و کلیما آن شب پرشور را با روزنا گذراند.

روزنا باردار می‌شود و بعد از دو ماه  بی‌خبری از کلیما که متاهل است، تصمیم می‌گیرد خبر را تلفنی با او درمیان بگذارد. اکنون دنیای کلیما در حال فروپاشی است.

و درادامه ی داستان، در این پنج روز، شخصیت‌های متفاوتی باهم ملاقات می‌کنند و هر یک مسیر جداگانه خود را پیش می‌گیرند.

شهر آب گرم سمبل جامعه‌‌ ای است که هر یک از افراد در ضمن متفاوت بودن عقاید و ایدئولوژی‌هایشان، در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند و گاه ناخواسته به یکدیگر آسیب می ‌رسانند.

پرستار روزنا از کودکی تاکنون دراین شهر آب گرم که از پراگ فاصله دارد، زندگی می‌کند. در این کلینیک، روزنا روزانه با تعداد زیادی زن روبرو می‌شود که از آغوش همسرانشان به چشمه می‌آیند و بعد ازمعاینه و مراقبت دوباره به آغوش همسران خود بازمی‌گردند، شهری که در آن مرد به ندرت دیده می‌شود، خانواده‌ای که بند ناف عاطفی را ازاو نبریده‌اند و تنها در استقلال مالی زندگی می‌کند، حضور اندوهگین‌اش که خالی از اتفاق بود وهمچنین هجوم زن‌هایی که دیگر ظاهر زنانگی خود را از دست داده بودند، همه‌ی این موارد بر نوع رفتار روزنا با مراجعه کنندگان تاثیرگذار بود.

روز دوم

همسر ترومپت نواز، کامیلا مادرش را از دست داده بود و به یقین با این فقدان رنج بیشتری را نسبت به معشوقه‌های احتمالی همسرش تحمل می‌کرد.

اما رنج ناشی از فقدان و حسادت متفاوت است. نتیجه‌ی هر فقدان، اگر معنا یابد، به بلوغ فرد منتهی می‌شود. تمامی رنج‌های بشر، نمی‌تواند حامل معنا باشد زیرا در انتخاب رنج هم آزادی وجود دارد. درواقع فرد از بطن رنج ناشی از فقدان می تواند به معنایی یگانه دست یابد.

اما حسادت قدرت بیشتری از فقدان دارد. وسعت حسادت تا بدانجایی پیشی می‌گیرد که فرد قدرت هرکاری را از دست می‌دهد گویی فردِ قربانی حسادت، فراغت و بی حوصلگی و دلتنگی را نمی‌شناسد.

همسر کلیما به علت بیماری، حرفه‌ی خوانندگی را رها کرده بود و از میان آن همه تصویری که شهرت به او بخشیده بود تنها تصویر باقی مانده از وی، یک جسم سرشار از حسادت نسبت به همسرش کلیما بود.

به راستی حسادت چه تصویری دارد؟ چون نبردی همیشگی با روح خود، که بی وقفه آن را به دوش می‌کشیم و ماحصل این حسادت، نفرت از دیگری خواهد بود.

در حسادت یک لحظه آسایش وجود ندارد. گویی تمامی باریکه‌های نور معطوف به آن شخص می‌شود و هرآنچه در پس زمینه‌ی فرد وجود دارد، در هاله‌ای از ابهام و اندوه قرار می‌گیرد. شدت نورتا آنجایی پیش می‌رود که گویی جهان تاریک است.

روز سوم

بارتلف از دوستان کلیما، سمبل تداوم بشر و سنت‌های قدیمی است. بارتلف به حضور انسان عشق می‌ورزد. زندگی را ستایش می‌کند و مفهوم زندگی را در پذیرش اتفاقات پیش بینی نشده تعریف می‌کند. تمجید او از زنانگی از آن رو است که زن، زندگی می‌بخشد. از نگاه بارتلف، بچه ذات زندگی است و سقط جنین با قتل نفس برابری می‌کند. حضور جنین را با واژه‌ی مسئولیت تعریف می‌کند و سقط جنین را در رها کردن و نپذیرفتن بار این مسئولیت بیان می‌کند.

یاکوب، از دوستان دکتر اسکرتا که به تازگی اجازه‌ی مهاجرت گرفته، وارد چشمه‌ی آب معدنی می‌شود تا اخرین خداحافظی را با دکتر اسکرتا و اولگا دختر دوستش به انجام برساند.

یاکوب همیشه در مرکز سیاست بود. در واقع تمامی فعالیت‌های سابق او به سیاست منتهی می‌شد. رفتن به زندان در آن بهار پراگ، امری طبیعی بود. از آن رو دکتر اسکرتا به خواسته‌ی یاکوب قرص سمی ساخته بود تا بتواند در صورت نیاز از آن استفاده  کند. زیرا زندانی به یک امر یقین نیاز دارد. من صاحب و مالک بدن خود هستم پس مالک مرگ خود نیز باید باشم. در چنین شرایطی می‌توانی همه چیز را تحمل کنی. یاکوب آزادی خود را در رام مرگ جست و‌جو می‌کرد.

یاکوب برای پس دادن قرص آمده بود و به عقیده‌اش چیزی که متعلق به این کشور است، نباید با خود به مکان دیگری منتقل کرد.

تعلق از نگاه یاکوب فاقد معناست. چرا باید به مکانی احساس تعلق داشته باشم وقتی از ریشه و بن آزادی مرا کنترل می‌کند؟ وقتی هر ریشه‌ای در این خاک بی حاصل می‌سوزد، پس تعلق به چه کار می‌آید؟

روز چهارم

دکتر اسکرتا از جریان تولید مثل به مفهوم زیبایی شناختی می‌رسد. به عقیده‌ی او و با تاکید بر درستی مسیر تولید مثل، همه‌ی والدین نباید تولید مثل کنند. این والدین باور دارند اگر بار زشتی را با فرزندان به اشتراک بگذارند، قدری از زشتی خودشان کاسته می‌شود. اما معیار زیبایی چیست؟ چه کسی زیبایی و زشتی را تعیین می کند؟

به زعم بارتلف، حتی در زیبایی شناختی هم نژاد پرستی وجود دارد و این ماحصل بی تجربگی فرد است. زیرا عشاق نامداری بوده‌اند که زیبا نبودند چرا که عاشق/ معشوق از ظواهر عبور می کنند، قضاوت نمی کنند. به عقیده ی بارتلف، در بهشت هیچ تمایزی میان زشتی و زیبایی وجود ندارد زیرا هدف از آفرینش، عشق ورزیدن به یکدیگر و تولید مثل است.

و از نگاه یاکوب، زیبایی به هیچ کسی تعلق ندارد. و شاید بالاتر از حقیقت و عدالت باشد. زیبایی را نمی‌توان با دیگری به اشتراک گذاشت از آن رو متعلق به هیچکس و همگان است.

و در مورد تولید مثل، به عقیده‌ی یاکوب، دیگر معصومیتی در کودکان و مادران وجود ندارد. زیرا فروید شهوت جنسی کودکان را نسبت به والدین آشکار کرده است. بارتلف رابطه ی کودک و مادر را زنجیروار تشبیه می‌کند. گویی این بند ناف هرگز قطع نمی شود. انگار نفرین شده است.

یاکوب تصویر واضح و آشکاری از پدر شدن خود را متصور نمی‌شود. به عقیده ی او، پدر شدن من، مهر محکمی بر تایید این جهان است. همان جهانی که از حضور در آن رنج می‌کشم و از والدین خود شکایت میکنم که چرا من را وارد این جهان سرد و تاریک کردید؟ وقتی من این چنین رنج می‌کشم چرا رنج را با انتخاب خودم بر دیگری تحمیل کنم؟ حضور دیگری، صحه‌ای بر لذت بردن من از این هستی است.

اما دکتر اسکرتا جریان زندگی را در باروری زنان می‌بیند و از نگاه او عقاید یاکوب تنها در یک بعد از زندگی به نام سیاست که کثیف‌ترین و سطحی‌ترین و بی ارزش ترین لایه‌ی زندگی است، تلقی می‌کند. اسکرتا واژه ی وطن را ستایش می کند. او می‌داند مسئولیت بهای آزادی است. اکنون که در این جهان حضور دارم باید به سهم خود قدمی برای بهبود شرایط بردارم.

روز پنجم

اگر یاکوب آنچنان مخالف بشریت بود، باز قادر به میان بردن انسان بود؟ اگر بشر قدرت آن را داشته باشد، تنها به مدت چند دقیقه همه‌ی انسان ها نابود می‌شدند. اما تعریف از قدرت را چگونه بخوانیم؟

درفیلم فهرست شیندلر ساخته ی استیون اسپیلبرگ، قدرت را در داشتن آن و استفاده نکردن از آن تعبیر می‌کند. چگونه یاکوب قرص سمی را در قوطی قرص ‌های روزنا قرار داد؟ چگونه ممکن است عقیده‌ای را چون باری بر دوش، سال‌‌ها حمل کنی و بتوانی خلاف آن عمل کنی؟

گویا هر شخصیت دارای یک قدرت مخرب است و در تلاش بر انجام آن بر می آید.

ما از خلال روابط انسان ‌ها با یکدیگر، به کنه وجودشان پی می‌بریم. در واقع هیچ حقیقت مطلقی وجود ندارد زیرا طبق شرایط انسان تصمیم می‌گیرد و شرایط نسبت با انتخاب ما پیش می ‌رود. پس هیچکس مالک حقیقت نیست. اما نیاز به شنیده شدن و درک شدن در همه‌ی انسان وجود دارد. تنها با فهمیده شدن می‌توان جریان زندگی را ادامه داد.

هنر کوندرا در سادگی این نوشتار آنجایی پنهان می‌شود که خواننده نسبیت را در نظر می‌گیرد. نمی‌تواند به طور مطلق از شخصی جانبداری کند. شخصیت‌هایی که در عین پیچیدگی، ساده و گاه قابل تعریف هستند.

در واقع والس خداحافظی استعاره‌ای از زندگی است. مملو از اتفاقات از پیش تعیین نشده، زندگی که به انتخاب خود در آن قدم نگذاشتیم. به تعریف ژان پل سارتر ما در این جهان پرتاب شدیم. اکنون چه باید کرد؟ تو درهر لحظه متحمل انتخاب می‌شوی. حتی انتخاب نکردن هم، نوعی انتخاب است. تو با هر انتخاب آفریده می‌شوی چرا که انسان تنها با انتخاب‌هایش تعریف می‌شود.

والس خداحافظی جهان را در بر می‌گیرد. گذر از امری خاص به کل. مبنای این گزاره بر پایه‌ تامل است. طبق اصل معروف کانت، فیلسوف آلمانی که وی آن را اساس علم اخلاق قرار داده و می‌گوید: طوری عمل کن که اگر عمل تو را، همه قاعده‌ی کلی قرار دهند ناراضی نباشند‌.

 این چنین انتخاب های ما، نظریه ها و اعمال ما، شخصیت و یا “من” را تعریف می‌کند. اما انسان میرا چگونه باید عمل کند که نه تنها عمل او به دیگری آسیب نرساند بلکه از امر خاص عبور کند و مرحله‌ی عمومیت برسد؟ در عین حال که انتخاب های ما یگانه هستند و تنها طبق شرایط فرد تعریف می‌شود. آن هنگام که اضطرابِ انتخاب گریبان فرد را می‌ گیرد او چگونه در این جهان متزلزل قدم بگذارد؟

این انتخاب، آزادی می بخشد و همزمان قلمرو آزادی انسان را تهدید می‌کند.

و شاید شالوده‌ی والس خداحافظی همان نگاه نسبیت باشد. زیرا در شرایط گذرا هیچ امر مطلقی وجود ندارد. پس نمی‌توان قضاوتی برای شرایط و انتخاب‌های انسان قائل شد.

معرفی میلان کوندرا نویسنده‌ی رمان والس خداحافظی

میلان کوندرا در آوریل 1929 در چکسلواکی به دنیا آمد. نویسنده‌ی برجسته‌ی چک که نمادی از تجربه‌های تلخ دوران بهار پراگ است.

مهمانی خداحافظی میلان کوندرا

اما بهار پراگ چه دوره‌ای است؟

در 1968 آزادی نسبی سیاسی و اجتماعی حاکم بود. در این دوره‌ی کوتاه ارزش های لیبرالیسم به رهبری الکساندر دوبچک هدایت می‌شد. و قصد آن را داشت که حکومت چکسلواکی را به دموکراسی تبدیل کند.

تمامی آثاری که در شوری حق انتشار چاپ نداشتند در چکسلواکی دوباره به چاپ رسید. این آزادی تا آنجایی پیش رفت که دبیرکل کمیته مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی برژنف دستور اعمال محدودیت را صادر می‌کند. زیرا برژنف از به استقلال رسیدن چکسلواکی می ترسید و این امر مانع از سلطه‌ی او بر این کشور می ‌شد.

سرانجام در 20 اوت همان سال نیم میلیون سرباز شوروی وارد چکسلواکی می‌شوند و پراگ را اشغال می‌کنند.

و این همان پایان بهار پراگ بود. بهاری که تنها یک بار طعم آزادی را چشیده بود.

نویسنده‌هایی چون بهومیل هرابال، ایوان کلیما و میلان کوندرا به نوعی در آثارشان بهار پراگ را از دیدگاه‌های مختلف از خلال شخصیت‌های داستان و یا اتوبیوگرافی ثبت کرده‌اند.

میلان کوندرا در سال 1975 به دعوت دانشگاه فرانسه، چکسلواکی را به همراه همسرش ترک کرد. در یکی از مصاحبه‌هایش این چنین می‌گوید: « فرانسه وطن جدید من است. اگر وطن من (چکسلواکی) می‌تواند بدون من زندگی کند، پس من هم می‌ توانم بدون او زندگی کنم.»

میلان کوندرا خالق آثاری چون «سبکی تحمل ناپذیر هستی» که به اشتباه بار هستی ترجمه شده، «جاودانگی»، «آهستگی»، «زندگی جای دیگریست»، «جهالت»، «هویت»، « وصیت خیانت شده» و … است.

در چنین آثاری کوندرا تصویری از اندیشه‌های اجتماعی، فلسفی و سیاسی خود عصر خود به نمایش می‌گذارد. از مهاجرت به فرانسه، از دغدغه‌ها و ارزش‌هایی که انسان همیشه با آن‌ها روبرو بوده است…

کوندرا از زاویه سوم شخص برای داستان هایش استفاده می‌کند. کوندرا خودش را داستان نویس معرفی می‌کند. زیرا داستان نویس سخنگوی کسی نیست حتی سخنگوی نظرات خودش هم نیست و معتقد است تخیلات خواننده به طور اتوماتیک تصورات نویسنده را تکمیل می‌کند.

ژرفا حقگو
ژرفا حقگو

کارشناسی زبان و ادبیات فرانسه

کارشناسی زبان و ادبیات فرانسه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *