تفاوت زیستن با خود واقعی و خود کاذب

خود واقعی و خود کاذب و خود دروغین

وقتی در جمع حضور پیدا می‌کنید، خود را چگونه نشان می‌دهید؟ کارهایی از شما سر می‌زند که خودتان فکر می‌کنید درست است یا پیش نویس‌های از پیش تعیین شده‌تان را بطور اتوماتیک انجام می‌دهید؟ آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که چقدر خود واقعی‌تان با شخصیتی که مجبور می‌شوید داشته باشید، متفاوت است؟ در این مطلب با خود واقعی و خود کاذب آشنا می‌شویم.

شکل گیری خود دروغین

هر یک از ما با طبیعتی منحصر به فرد و متولد شدیم و رفته رفته در جریان زندگی و در مواجهه با انواع آموزش‌ها و باید و نبایدها قرار گرفتیم. خانواده با طرز تفکر خود شروع به تربیت ما نمودند. چه بسا بسیاری از این آموزش‌ها و باورهای شخصی و عشق ورزیدن‌های مشروط، با خواسته‌های ما مغایرت داشت و این باعث شرطی‌شدنمان شد و ما را وادار به استفاده از نقاب شخصیتی کرد؛ زیرا تا زمانی که خواسته‌های پدر و مادر را اجرا می‌کردیم، بچه خوب و مورد تایید بودیم. بنابراین کم‌کم یاد گرفتیم خود را سانسور کنیم که بتوانیم بقاء خود را حفظ کرده و در منطقه امن و درونی خویش به زندگی ادامه دهیم.

در این مرحله نهادهای اقتدار مثل والدین، معلم و مدرسه، خوب و بد بودن هر چیزی را تعیین می‌کنند؛ «من بد» را سرکوب می‌کنند و نتیجه این است که یک نقاب «من خوب» شکل می‌گیرد که مطلوب دیگران است و هر آنچه از نظر آنان بد است در زیرش پنهان می‌شود. از این رو، خیلی از تمایلات طبیعی‌مان را در خود سرکوب کردیم و نمی‌دانستیم که خود واقعی‌مان روز به روز کوچک‌تر و سرخورده‌تر می‌شود.

اگر دیگران به شما می‌گویند که در کودکی خیلی مودب بودید، یعنی احتمالا بسیاری از نیازهای خودتان را ابراز نمی‌کردید و هر چیزی را که به شما گفته می‌شد، انجام می‌دادید. بسیاری از بچه‌های به اصطلاح خوب، کودکان مضطرب و حساسی هستند که هر موقع نیازهای خودشان را ابراز کرده‌اند، با کلافگی والدین‌شان مواجه می‌شدند.

اینگونه یاد گرفته بودند که به جای ابراز نیازهای خود، سکوت کنند. کودکان حساس و با ادب، سعی می‌کنند خودشان را به شکلی درآورند که شما می‌خواهید. این روشی است که آنها برای حفظ امنیت خود در پیش می‌گیرند؛ در حالی که کودکی که همیشه مطیع بوده است، بیشترین سرکوب‌شدگی روانی را دارد.

خود واقعی یا خود کاذب؟

وینیکات اولین بار درمورد خود واقعی و غیرواقعی ( The True and The False Self) صحبت کرد.

او خود واقعی را اینگونه تعریف می‌کند:«آن خودی که اصیل، خودجوش، زنده و در یک کلام «وجود» ماست.»

کودکی که درحال بازی کردن است و فاعلیتش دیده می‌شود، احساس سرزندگی می‌کند و در حال نشان دادن خود واقعی‌اش است. مادری که «به اندازه کافی خوب است»، تغذیه کننده و منبعی امن برای برطرف کردن نیازهای کودک است؛ مادر به او این اطمینان را می‌دهد که می‌تواند خودش باشد و نیازی نیست از محیط بترسد و برای زنده ماندن خود تمهیدات دفاعی تدارک ببیند!

اما در زندگی با مادر و محیطی که نیازها را خوب برطرف نمی‌کند یا اصلا برطرف نمی‌کند، کودک مجبور می‌شود خودی را به وجود بیاورد که از او محافظت کند. اصیل نیست، واقعی هم نیست. احساس جعلی بودن، کرختی و مردگی می‌‌دهد؛ چون کودک نیاز‌های خودش را ارضا نمی‌کند، این نیازهای دیگران است که درحال ارضا شدن است؛ نیاز به داشتن کودکی ساکت که فقط دیده می‌شود و شنیده نمی‌شود.

کارن هورنای چندین خود (Self) معرفی می‌کند:

  • خود واقعی: آن خودی که دارای پتانسیل رشد است و اگر امکانات برایش مهیا شود می‌تواند استعدادهایش را شکوفا کند. «در همه مشترک است، اما برای هرکس به روشی خاص» (Horney, 1950 p 17)
  • خود آرمانی: خودی است که از تجربه‌های قبلی‌مان درست شده است؛ درخواست‌های جامعه و خصوصیاتی که در دیگران تحسین می‌کنیم یا دیگران می‌گویند که باید داشته باشیم. این خصوصیات، باورها می‌توانند بسیار مطلق و آرمانی باشند طوری که رسیدن بهشان تقریبا غیرممکن باشد. اگر غذایت را بی سر و صدا بخوری، اگر هیچوقت اعتراض نکنی و مطیع باشی، اگر همیشه خوشرو و خندان باشی و …
  • خود حقیقی: آن خودی است که الان هستیم. نه آنی که می‌توانیم باشیم یا دیگران می‌خواهند باشیم؛ شبیه به خودی سرگردان بین آرمان‌ها و اصالت.

هورنای، خود واقعی را به صورت زنده، خاص و مرکز شخصی خودمان معرفی می‌کند. خودی که اگر محیط اجازه می‌داد، انتخاب می‌کردیم که باشیم. اگر این نور درون ما نباشد ما نمی‌توانیم «خودمان» باشیم و احساس لیاقت، سرزندگی و کافی بودن را از دست می‌دهیم. مجبور می‌شویم که بخواهیم به همه‌ی خواسته‌های محیط تن بدهیم، با روش‌های روان‌رنجور و ناکارآمد خودمان سعی بر ادامه زندگی داشته باشیم و مدام صدای تعارض‌های درونی‌مان را بشنویم.

«ما از ترس طرد شدن، مدعی شدیم کسی هستیم که نبودیم. ترس از طرد شدن، تبدیل به ترس از مطلوب نبودن شد. سرانجام ما به کسی تبدیل شدیم که در حقیقت نیستیم. تبدیل به رونوشتی شدیم از باورهای مادر، پدر، معشوقه‌مان و جامعه..! » 

دون میگوئل روئیز

چه کسی در زیر نقاب من پنهان است؟

نقاب، وسیله انسان برای پذیرفته شدن در اجتماع است که بر فرد تحمیل می‌شود و هر چقدر تاثیر این تحمیل زیاد باشد، ضخامت نقاب بیشتر می‌شود. تا جایی که استقلال فرد را از بین می‌برد و نمی‌تواند هدف و امیال خود را دنبال کند و به جای نقش بازی کردن، می‌شود خودِ نقش.

خود دروغین، در واقع یک نقاب است و افرادی که در زندگی عشق و محبت کافی دریافت نکرده‌اند، آن را به صورت می‌زنند. این نقاب وسیله‌ای است برای فرار از تفکرات دردناک، مشکلات و هیجاناتی که فرد در دوران کودکی تجربه کرده است.

همه‌ی ما در طول زندگی آرزوهایی داشتیم که به آن‌ها دست نیافتیم و محکوم به فراموشی شدیم. علایقی که برای خوش‌آمد اشخاصی به دنبال آن نرفتیم و هدف‌هایی که هیچ‌گاه بالفعل نشد. پزشکی که در سال‌های گذشته رویای موزیسین شدن را داشته ولی به دلایلی مجبور به انتخاب این مسیر شد و هر روز در اتاق عمل جراحی می‌کند اما کسی در زیر نقابش، جلوی نگاه تماشاگران، سازَش را می‌نوازد.

فرد برای کنار آمدن با جو ناسالم خانواده و محیط، مجبور است خودِ کاذب‌اش را شکل دهد تا دیگران از او راضی شوند و یاد می‌گیرد احساسات و افکار واقعی‌اش را پنهان سازد تا هم احساس شرم نکرده و احساس بی‌ارزشی‌اش برملا نشود.

این نقاب به ظاهر مقاوم است، اما از درون رنج می‌کشد و فقط پشت سنگر خودِ کاذب پناه گرفته است.

سندرم اردک

زمانی که اردک روی آب شناور است، خیلی آرام به نظر می‌رسد؛ در حالی که در زیر آب، پاهایش به سرعت در حال تکان خوردن است و برای کنار زدن آب و پیش رفتن، تقلا و سختی زیادی را تحمل می‌کند تا روی سطح، شناور بماند و حرکت کند.

اردکی که خودِ کاذب است و پاهای اردک که خود واقعی‌مان است، زیر ماسک آب پنهان می‌شود. سندروم اردک تشبیهی به افرادی دارد که به ظاهر آرام و موفق هستند اما در درون، پر از تلاطم و آشوب برای رسیدن به آنچه می‌خواهند باشند. برای جلوگیری از این سندروم، می‌بایست تا حد امکان فاصله‌ای میان هویت اجتماعی و شخصیتی خود وجود نداشته باشد.

آسیب ها و فواید خود دروغین

به تصویر خود در آینه بنگریم. نقابی که هویت‌مان را پشت سایه‌های وجودمان پنهان کرده، چقدر دردناک است؛ اما همچنان همین راه را پیش می‌بریم. مدام نقاب خود را در دانشگاه، محل کار، خانواده و جمع دوستانمان تغییر می‌دهیم و این به عادت زندگی‌مان تبدیل می‌شود و به تدریج جزئی جدایی‌ناپذیر از وجودمان به حساب می‌آید. گاهی وقتی در جمع فامیل یا دوستان حضور داشتیم، فراتر از واقعیت موجود ماجرا، شخصیت و روابط خود را خوب جلوه داده‌ایم و بعد از آن دورهمی، احساس خستگی داشته‌ایم. هرچه نقاب سنگین‌تر باشد، تفاوت رفتاری زیادی را شاهد خواهیم بود.

گاه در جمع هایی قرار می‌گیریم که شاید رفتارها، مورد قبول کل نباشد، در این هنگام برای حفظ حضور خود در گروه، همرنگی از طریق خود کاذب اتفاق می‌افتد.

درد ناشی از عیان شدن عیوب ما باعث آزارمان می‌شود و به همین دلیل آن‌ها را پنهان می‌کنیم. وقتی بعضی از جنبه هایمان را انکار کنیم، در واقع با پذیرش ضد آن، سعی می‌کنیم آن را جبران کنیم. سپس با نقش بازی کردن تلاش می‌کنیم به خود و دیگران ثابت کنیم آن طور که آن‌ها تصور می‌کنند، نیستیم. در نتیجه مجبوریم تمام انرژی درونی‌مان را تلف کنیم تا به دنیا ثابت کنیم که ارزشمند هستیم. دریغ از اینکه ما به این دنیا آمده‌ایم تا از تمام جنبه‌های وجودی‌مان درس بگیریم و با آنها آشتی کنیم.

خود نبودن هزینه‌ی گزافی برای ما به همراه دارد که به همه‌ی آن چیزی که ارائه می‌دهد، نمی‌ارزد. اما برعکس، بعضی جاها خود بودن ممکن است صدمه‌ای به خودمان، دیگری، جامعه و … وارد کند.

خود واقعی و خود کاذب و خود دروغین

در زندگی جاهایی هست که باید نقش بازی کنیم، باید خودمان نباشیم: حکایتی از لقمان حکیم هست که می گویند خواجه خربزه‌ای به ایشان تعارف کرد و لقمان از خوردن تکه‌ای از این خربزه آنقدر لذت بردند که تکه‌ای دیگر هم بهشان دادند و انقدر تکرار شد تا فقط یک تکه ماند و بعد از اینکه خواجه خود از آن خورد، فهمید که چقدر خربزه تلخ بوده است.

جناب لقمان برای ناراحت نکردن کسی که به او مدت زیادی خوبی کرده، نقش بازی کرده و خودش نبوده است.

حال اگر کسی ناراحتی خودش را نشان ندهد، آیا شخصیت غیر واقعی دارد؟ قطعا اگر کسی افسردگی، ناراحتی، خشم، ترس و حتی عشق خود را پنهان می‌کند، به معنی غیرواقعی بودن نیست. چنین شخصی توانسته است میان آنچه اقتضای شرایط است، با آنچه که احساس و واقعیت درونی خودش است، تمایز قائل شود و از مکانیسم فرونشانی استفاده کند. برای مثال شما بابت موضوعی خوشحال هستید اما این خوشحالی را بروز نمی‌دهید، زیرا در حال حاضر باید به شخصی کمک کند که بسیار ناراحت است، پس شادمانی خود را پنهان می‌کنید تا همدل باشید.

 نقاب همیشه بد نیست؛ زیرا شما برای حفظ موقعیت اجتماعی و آرامش روانی و دور بودن از قضاوت بی‌رویه، گاهی مجبور به داشتن آن هستید.

دکتر محمد رضا سرگلزایی می گویند: «گاهی برای خودشناسی باید نقش، بازی کرد. گاهی برای نزدیک شدن به خود باید از خود فاصله گرفت و گاهی برای نزدیک شدن به دیگری نیز باید از او فاصله گرفت.»

تحلیل رفتار انسان بر اساس نقاب:

نوزادی را تصور کنید که گرسنه است. شروع به گریه می‌کند و خواستار برطرف شدن نیازش است. محیط پاسخگوی نیازش نیست و برای مدت طولانی تغذیه نمی‌شود، بغل گرفته نمی‌شود و ناکام می‌ماند.

نوزاد به این شرایط دو پاسخ می‌تواند بدهد؛ سعی می‌کند خودش نیازش را برطرف کند یا نیازهایش را سرکوب کند تا رنج ناکامی را نکشد. این نیازهای برطرف نشده از بین نمی‌روند، به ناخودآگاه منتقل می‌شوند و مدام در زندگی به آنها اضافه می‌شود. تا اینکه یک روز اتفاقی می‌افتد که با انفجاری درون کودک همراه است که :«انگار تا وقتی خودم هستم، امیدی برای دریافت عشق و علاقه وجود ندارد.»

پس کودک از خودش، احساساتش، نیازهایش، وجود اصیل خود فاصله می‌گیرد تا همان مقدار توجهِ کم و ناقص را از دست ندهد. جیناو به این مفهوم اسم «عصبیت» (Neurosis) را می‌دهد.

نیازها از بین نمی‌روند. می‌خواهند خود را نشان داده و ارضا شوند ولی نمی‌توانند از ناخودآگاه بیرون بیایند؛ پس لباس مبدل می‌پوشند: داشتن یک میز مخصوص در بهترین رستوران شهر برای ارضای نیاز مهم بودن، سیگار کشیدن برای جبران زود از شیر گرفته شدن و …

«ما همگی فرزندان نیاز هستیم. نیازمند به دنیا می‌آییم و عده زیادی از ما انسان‌ها بعد از عمری تلاش برای اغنای این نیازها، ناکام از دنیا می‌رویم»

آرتور جیناو

 خود دروغین در فضای مجازی

همانگونه که میزان سانسورهای انجام شده بر روی یک فیلم می‌تواند اثراتی همچون نقص در رساندن مفهوم را داشته باشد، سانسورهای متوالی رفتار و شخصیت از طریق  خود دروغین نیز می‌تواند سبب عدم شناخت دقیق خود و نداشتن هویتِ مشخص گردد. فردی که به طور مکرر دست به خود سانسوری می‌زند بالاخره شبیه دیگران می‌شود و یا این فنر جمع شده روزی با شدت قوی تری پرتاب خواهد شد؟

خود واقعی و خود کاذب و خود دروغین

ممکن است محیط اثر عکس داشته باشد و فرد به جای این که تبدیل بشود به چیزی که آن‌ها می‌خواهند، بشود چیزی دقیقا خلاف آنکه از او می‌خواهند؛ «منِ بد» عصیان می‌کند و نقاب «منِ خوب» را می‌شکند و خود را نشان می‌دهد: بچه‌ای آرام و مطیع می‌خواهید؟ من پر جنب و جوش و خرابکار می‌شوم!

در فضای مجازی دیدن کسانی که نقاب دارند یا بی‌نقابند، یک بُعد قضیه است و کسانی که دنبال‌کنندگان و علاقه‌مندان آنان هستند، بُعد دیگر ماجراست. ما شخصی را مشاهده می‌کنیم که به هیچ عنوان شبیه ما نیست ولی مرتب او را دنبال می‌کنیم. چرا؟ آیا او زندگی نزیسته‌ی ماست؟

«ما گمان می‌کنیم نقاب‌هایمان، شخصیت درونی‌مان را پنهان می‌کند؛ اما هر آنچه که در وجود خود نمی‌پذیریم، در نامنتظره ترین لحظات، سر برمی‌آورد و خود را نشان می‌دهد.»

سردرگمی‌های ناشی از یکسان شدن با نقاب

برای اینکه فردی حقیقی و با هویت باشیم، اجازه دهیم تمام جنبه‌های درونی‌مان، چه آنهایی که دوستشان داریم و چه آن‌هایی که درباره‌شان قضاوت می‌کنیم و نادرست می‌دانیمشان، به طور مسالمت آمیز در کنار هم باشند و به همه احساسات دسترسی داشته باشیم.

این امر شدنی ولی دشوار است. بیشتر ما جمع دوستان یا شخصی را داریم که کنار آن‌ها، واقعی و بی‌نقاب هستیم. اطمینان داریم که در کنار آن ها قضاوتی در کار نیست و هر چه بگوییم و باشیم، سرزنش و طردشدگی در میان نیست؛ درست مثل کودکی رها و بی پروا… .

منتهی به گفته‌ی یونگ:« خطر آنجاست که مردم با نقاب شخصیتی خود، یکی شوند.»

یکی از مواردی که شاید مثال ملموس و قابل درکی برای بازیگران باشد، یکسان شدن با نقش است که یک بازیگر به قدری در نقش خود فرو رفته و با آن زندگی کرده که حتی بعد از تمام شدن کارش در فیلم، همچنان درگیر آن بوده و به افسردگی دچار شده است. در صورتی که بازیگر می‌بایست آن نقش را بازی و بعد رها کند. در مورد خود دروغین نیز به همین گونه است. زمانی که یک فرد اصرار می‌ورزد تا خودش را با یک نقاب شخصیت تعریف کند، خود را در معرض سردرگمی قرار می‌دهد.

تصور کنید یک فردی به مدت بیست سال فوتبالیست یا معلم بوده است و حالا بعد از گذشت سالیان، به دوره بازنشستگی می‌رسد و طبیعتا فرد دچار بحران‌های وجودی میانسالی می‌شود و این بحران زمانی آغاز می‌شود که نقش و نقابِ پررنگ فرد، دیگر کارایی ندارد و حالا او به ناچار باید آن را کنار بگذارد. او دیگر نمی‌داند بدون آن نقش خاص، چه کسی است! دیگر فراموش می‌کند این فقط یک لباس بود که باید مواقعی خاصی می‌پوشید و به خودش می‌آید و می‌بیند وصله تنش شده و در آوردنش با درد و رنج همراه است.

 همانطور که گونتر برنارد به درستی گفته:«ما انتخاب می‌کنیم که از یاد ببریم کیستیم و بعد فراموش می‌کنیم که از یاد برده بودیم.»

می‌توان روزی بی‌نقاب بود ؟

تغییر کردن به معنای بازگشت به خود واقعی، می تواند با درد و رنج همراه باشد. عموما بینش پیدا کردن، درد دارد. ممکن است نخواهیم تغییر دهیم به دلایل مختلف مانند ترس از تغییر و ناشناخته‌ها و سخت بودن راه.

راه‌های مختلفی هم ممکن است برای فرار از آن پیش بگیریم؛ مثلا بهانه کردن محیط و اطرافیان که چرا دیگران عوض نشوند؟ فقط من باید عوض شوم؟ یا مگر می‌شود در این محیط جور دیگری هم بود؟ یا استفاده از مکانیسم‌های دفاعی برای این که جنبه‌هایی از خودمان را نبینیم و در نتیجه نیازی هم به تغییر نداشته باشیم.

«خودت بودن در جهانی که دائما تلاش می‌کند از تو چیز دیگری بسازد، بزرگترین هنر است.»  رالف والدو امرسون

«همه ما انسان‌ها مستلزم به شناخت واقعی از خویش هستیم، همه ماسک‌هایی بر روی چهره‌های خود زده‌اند و به علت فراموشی، از شناخت هویت اصلی خویش بازمانده‌اند».

سایه‌ها هم ویژگی منفی و هم ویژگی مثبت را نشان می‌دهند. وقتی بتوانیم ویژگی منفی خویش را بپذیریم، در آن صورت است که اقدام به تغییراتی مهم می‌کنیم، آن هم در درون خود. چون سایه‌ها آن‌چه که مربوط به درون ماست را به ما نشان می‌دهند.»

«سایه کوله باری نامرئی است که ما آن را حمل می‌کنیم و همچنان که بزرگ می‌شویم، تمام جنبه‌هایی را که برای ما، دوستان و خویشاوندانمان قابل پذیرش نیستند، در آن جای می‌دهیم. ما در چند دهه اول زندگی‌مان این کوله را پر می‌کنیم و در بقیه عمر تلاش می‌کنیم که هر آن‌چه را در کوله‌مان گذاشته‌ایم، برای سبک‌تر کردن بار خود، از آن بیرون بریزیم.»  رابرت بلای

«هنگامی که جرات می‌کنیم از دیدگاه‌هایی سخن بگوییم که سبب رسوایی ما می‌شوند، گامی نو به سوی استقلال برداشته‌ایم؛ آنگاه حتی دوستان و آشنایانمان اندک‌اندک نگران می‌شوند. افراد مستعد باید از میان این آتش نیز بگذرند؛ پس از آن هویت واقعی خویش را خواهند یافت.»  فردریش نیچه

در آخر

وقتی که خود واقعی‌مان را پیدا کردیم، برایمان روشن می‌شود که کِی نقش بازی کنیم و کِی خودمان باشیم و این پیوند زیبا با خودمان، صرفا از راه دوره‌های طبیعت‌گردی، شکرگزاری و .. پیدا نمی شود. باید جدا در این مسیر پا بگذاریم، تمام چم و خم های ذهن و شخصیت خودمان را بشناسیم تا به گمشده خود بازگردیم.

منابع:

کتاب روان شناسی رنج- آرتور جیناو
کتاب نیمه تاریک وجود-دبی فورد
منبع3
منبع4
منبع5

شیرین مذهب جعفری

دانشجوی کارشناسی روان‌شناسی

فاطمه خاکپور
فاطمه خاکپور

دانشجوی کارشناسی روان‌شناسی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *